Tháng Bảy âm lịch về, lòng người Việt lại hướng tới một mùa lễ thiêng liêng – mùa Vu Lan báo hiếu. Rằm tháng Bảy không chỉ là ngày lễ lớn của Phật giáo mà đã trở thành một nét đẹp văn hóa trong đời sống tinh thần dân tộc. Đây là dịp để mỗi người con tưởng nhớ công ơn sinh thành, nuôi dưỡng, dạy dỗ của cha mẹ, đồng thời cũng là ngày để tri ân tổ tiên, ông bà và những người đã khuất.
Theo tín ngưỡng dân gian, Rằm tháng 7 là tết xá tội vong nhân, nên ngày này người ta làm lễ cúng thí thực cho các vong nhân không nơi nương tựa. Theo giáo lý nhà Phật, Lễ Vu Lan khởi nguồn từ câu chuyện hiếu hạnh của Tôn giả Mục Kiền Liên, người đã cứu mẹ thoát khỏi kiếp ngạ quỷ nhờ vào sự thành tâm và lòng từ bi. Câu chuyện ấy đã đi vào tiềm thức, để từ đó, Vu Lan trở thành ngày biểu tượng cho chữ “Hiếu” – nền tảng của đạo làm người, cũng là cội nguồn của đạo lý “uống nước nhớ nguồn” của dân tộc ta. Bởi vậy, Vu Lan không chỉ gói gọn trong nghi lễ tôn giáo mà đã trở thành ngày hội của lòng hiếu thảo, khắc ghi một giá trị vĩnh hằng.
Đạo giáo Á Đông tin rằng rằm tháng 7 là tiết Trung nguyên, vào ngày này, các đạo quán lập trai tiếu để tỏ lòng hiếu thuận với bậc sinh thành, cũng nhân đó mà giúp đỡ những vong linh vất vưởng đói khát.
Trong sách Bách khoa thư làng Việt cổ truyền (Nhà xuất bản Chính trị quốc gia ấn hành, năm 2021), tác giả Bùi Xuân Đính cho rằng: “Tết Rằm tháng Bảy của người Việt với sự giao thoa giữa các quan niệm tín ngưỡng dân gian với các lễ thức của Phật giáo, Đạo giáo, thể hiện tư tưởng hiếu nghĩa, tính nhân văn rất cao, qua đó góp phần củng cố quan niệm sống từ bi, hướng thiện, nhân văn cho con người. Giáo dục lòng hiếu thảo của con cái với cha mẹ, tưởng nhớ, xót thương những người chết vì chiến trận, bất kể là phía “ta” hay phía “địch”, biết ơn những người hy sinh vì nghĩa lớn”.
Trong đời sống hằng ngày, lễ Vu Lan gắn liền với những phong tục đẹp: mâm cơm cúng gia tiên, nén hương thành kính, bông hồng cài áo để nhắc nhở mỗi người còn cha mẹ thì hãy trân trọng, yêu thương; ai đã mất cha mẹ thì sống tốt, sống hiếu nghĩa để bù đắp công ơn dưỡng dục. Đây cũng là dịp để cộng đồng lan tỏa tình yêu thương, chia sẻ khó khăn với những mảnh đời kém may mắn, làm sáng ngời tinh thần nhân ái, từ bi của Phật giáo.
Tuy nhiên, trong xã hội hiện nay, không ít người đang hiểu sai hoặc nhầm lẫn về ý nghĩa của ngày Rằm tháng Bảy. Nhiều nơi, việc tưởng nhớ, tri ân đã bị biến tướng thành tâm lý “cúng càng nhiều thì hưởng càng lớn”, dẫn đến lạm dụng đốt vàng mã. Thay vì đơn giản, tiết kiệm và thành tâm, không ít gia đình đốt cả ôtô, nhà lầu, tivi, điện thoại, tủ lạnh, … với mong cầu vật chất cho người đã khuất. Đáng lo ngại hơn, ở một số địa phương, tục cúng cô hồn lại bị biến thành “cướp lễ”, “giật cô hồn”, gây nên cảnh chen lấn, hỗn loạn, làm mất đi bản chất trong sáng của phong tục truyền thống. Những biểu hiện này không chỉ gây tốn kém, lãng phí tiền bạc, ảnh hưởng đến môi trường, mà còn có nguy cơ làm lệch lạc, méo mó đời sống văn hóa tâm linh của người Việt.
Chính vì vậy, để gìn giữ ý nghĩa cao đẹp của ngày Vu Lan, mỗi người cần hiểu đúng và thực hành đúng: báo hiếu cha mẹ, tri ân tổ tiên bằng lòng thành kính, bằng sự hiếu thảo trong đời sống hằng ngày chứ không phải bằng hình thức xa hoa, phô trương. Một nén nhang thơm, một lời cầu nguyện thành tâm, một hành động quan tâm chăm sóc cha mẹ, hay một việc thiện nhỏ bé cho cộng đồng mới là minh chứng thiết thực cho tinh thần Vu Lan.
Trong nhịp sống hiện đại, lễ Vu Lan còn là khoảng lặng để mỗi người con nhìn lại chính mình, để nhận ra rằng hiếu hạnh không chỉ là khái niệm trong kinh Phật, mà là bổn phận, trách nhiệm thiêng liêng gắn với cuộc đời mỗi người. Hãy sống trọn đạo làm con, để Vu Lan không chỉ dừng lại ở ngày rằm tháng Bảy, mà trở thành lẽ sống, trở thành hơi thở trong từng khoảnh khắc của cuộc đời.
Vu Lan – mùa của yêu thương, mùa của báo hiếu, mãi mãi là dòng chảy văn hóa, là sợi dây nối kết giữa quá khứ, hiện tại và tương lai trong tâm thức của người Việt.